تحقيق : اثبات مسأله با دليل ، همان‌گونه كه تدقيق اثبات دليل با دليل است . تحقيق المناط ، آن است كه شارع حكم و علت را بيان كند ، مانند حديث پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم درباره‌ى نجس نبودن گربه كه فرموده است : « ليست بنجسة إنها من الطوافين عليكم و الطوافّات » . مجتهد علت را تحقيق مىكند و حكم آن را براى فرع ثابت مىكند يا تحقيق المناط عبارت است از تفكر در تشخيص و اثبات علت حكم و يا تشخيص و بيان جزييات يك حكم كلى در موارد مخصوص و معين ، يعنى درباره‌ى عليت وصف به وسيله‌ى نص يا اجماع توافق حاصل شده و مجتهد درباره وجود آن در مسأله‌ى مورد نزاع اجتهاد مىكند ، مانند تحقيق اين‌كه نبّاش دزد است ؛ چون بردن مال ديگرى به‌طور پنهانى از حرز و حصار است ، پس يك نوع دزدى محسوب و مشمول حكم قطع دست است . سبب دزد ناميدن آن اين است كه مناط بودن آن دانسته مىشود و تنها تأمل درباره‌ى وجود آن در مورد معينى است كه علتش پوشيده است . تحقيق المناط : ارائه‌ى دليل بر اين‌كه علت در اصل كه معترض و مستدل بر آن متفق‌اند ، در فرع نيز موجود مىباشد . خواه اين‌كه علت در اصل منصوص باشد يا مستنبط و ارائه‌ى دليل بر اين‌كه اين علت در فرع نيز موجود است ، تحقيق المناط ناميده مىشود . مثال : دو نفر مناظره‌كننده متفقند كه علت در حرمت تفاضل در گندم قوت بودن آن است و اين علت در گندم موجود است ، ولى اختلاف دارند كه آيا انجير قوت است يا خير ؟ آوردن دليل بر قوت بودن انجير تحقيق المناط است . تحقيق مناط الحكم : يعنى چيزى كه تطبيق حكم بر آن مراد و تحقق آن قبل از شناختن حكم لازم است و امكان شناخت حكم تنها پس از تحقيق مناط ممكن است ؛ چون هردليل شرعى مبنى بر دو مقدمه است : اول راجع به تحقيق مناط است و ديگرى راجع به حكم شرعى است كه اول عقلى محض است ، يعنى با فكر و تدبير ثابت مىشود و دومى نقلى است كه با فهم نص صحيح شرعى ثابت مىشود ، يعنى بايد مجتهد حقيقت حادثه يا